Ekologia codzienności: lokalne praktyki żywieniowe wobec zagrożeń środowiskowych w regionie Racha-Lechkhumi i Kvemo Svaneti w Gruzji

Kierownik projektu dr Natalia Paulovich

Konkurs: MINIATURA

Czas trwania: 10.06.2026 - 09.06.2027

Streszczenie:

Badanie będzie analizowało wpływ dyskursów dotyczących ryzyka związanego z arsenem na praktyki żywieniowe mieszkańców regionu Racza-Leczchumi i Dolna Swanetia. Praktyki te mogą obejmować proces wyboru żywności, sposoby przygotowywania posiłków, strategie zbioru i przechowywania plonów, unikanie określonych produktów oraz zmiany w rozumieniu tego, co jest „brudne”, a co „czyste”. Analizując zarówno indywidualną, jak i wspólnotową dynamikę praktyk kulinarnych, badanie ma na celu zrozumienie, w jaki sposób wiedza o środowisku (lub jej brak) wpływa na wybory żywieniowe w społeczeństwie, w którym tradycje kulinarne są głęboko zakorzenione (Muehlfried, 2007).

Badania prowadzone w różnych częściach świata nad rozmaitymi rodzajami zanieczyszczeń wskazują, że brak ujednoliconych standardów oceny ekologicznej pogarsza bezpieczeństwo żywnościowe (Dudarev, 2013). Badania antropologiczne prowadzone w chińskiej prowincji Syczuan pokazują, że lokalne rozumienie zanieczyszczeń ma kluczowe znaczenie dla identyfikacji potencjalnych zagrożeń (Tilt, 2006). Niedostatek tego rodzaju badań jest szczególnie istotny w kontekście Gruzji, gdzie rolnictwo i tradycyjne praktyki żywieniowe odgrywają fundamentalną rolę (Fey, 2016; Kinkladze, 2015). W związku z tym proponowane badanie pilotażowe ma na celu wypełnienie luki badawczej dotyczącej postrzegania zanieczyszczeń przez lokalne społeczności oraz ich potencjalnych reakcji na ryzyka ekologiczne.

Opierając się na późniejszej twórczości Ulricha Becka, ujmuję środowisko jako „świat wewnętrzny” (inner world) (Beck, 2009). Perspektywa ta traktuje ryzyko jako obszar indywidualnej refleksyjności (Orlando, 2018), jednocześnie stawiając pytanie o to, w jaki sposób sprawczość związana z konsumpcją jest warunkowana i ograniczana. Moje ramy teoretyczne odwołują się do zdolności człowieka do adaptacji oraz plastyczności reakcji na środowisko i zmiany środowiskowe (Moran, 2022), pozostając w zgodzie z argumentacją Tsing dotyczącą możliwości przetrwania w warunkach niepewności (precarious survival) (Tsing, 2021). Dane z innych zanieczyszczonych regionów Gruzji sugerują, że mieszkańcy mogą ukrywać pochodzenie swoich produktów na targowiskach (Withanachchi i in., 2018). W regionie Racza-Leczchumi i Dolna Swanetia niepewne warunki przetrwania mogą jednak sprzyjać bardziej otwartemu uznaniu własnej podatności na zagrożenia oraz umożliwiać nazywanie „tego, co jest nie tak”, nawet jeśli prowadzi to do ujawnienia ryzykownych relacji między lokalnymi społecznościami a zanieczyszczonymi produktami rolnymi.

Pod względem metodologicznym badanie będzie łączyło obserwację uczestniczącą oraz wywiady częściowo ustrukturyzowane w celu zgromadzenia jakościowych danych dotyczących lokalnych praktyk żywieniowych i postrzegania ryzyka środowiskowego. Metody te są szczególnie odpowiednie do uchwycenia zniuansowanych interpretacji wspólnotowych oraz reakcji na wyzwania ekologiczne. Wyniki badania pilotażowego przyczynią się do rozwoju antropologii środowiskowej oraz pomogą w kształtowaniu przyszłych badań i działań na poziomie polityk publicznych ukierunkowanych na ograniczanie społecznych skutków zanieczyszczenia.

Ośmiomiesięczne badanie pilotażowe będzie realizowane w czterech etapach. (1) Wstępne rozpoznanie regionu Racza-Leczchumi i Dolna Swanetia poprzez konsultacje z lokalnymi ekspertami, w szczególności specjalistami z zakresu nauk o środowisku i zdrowia publicznego, którzy prowadzili badania nad zanieczyszczeniem arsenem w tym regionie (Tebidze i in., 2022; Shavliashvili i in., 2025). Konsultacje te posłużą do wyboru miejsca badań terenowych, najlepiej wsi lub niewielkiego miasta, którego mieszkańcy uprawiają rośliny (zboża, warzywa i owoce) oraz hodują zwierzęta na potrzeby własne i rynkowe, położonego w odpowiedniej odległości od dawnych zakładów przemysłowych i zanieczyszczonych cieków wodnych. (2) Etap immersji terenowej będzie obejmował zamieszkanie w badanej społeczności w celu udokumentowania warunków życia, historycznej wiedzy o dawnej fabryce arsenu oraz sposobów postrzegania jej ekologicznego dziedzictwa, ze szczególnym uwzględnieniem tego, jak degradacja środowiska przenika do gospodarki domowej i praktyk konsumpcji żywności. (3) Główną fazę projektu będzie stanowiło gromadzenie danych etnograficznych skoncentrowane na uprawie ziemi, przebiegu zbiorów, hodowli zwierząt oraz przygotowywaniu i spożywaniu żywności. Budowanie zaufania z wybranymi gospodarstwami domowymi będzie kluczowe dla uzyskania dostępu do codziennych praktyk i zakorzenionej wiedzy kulinarnej. Badania terenowe zostaną przeprowadzone na przełomie lata i jesieni, aby uchwycić sezonową zmienność badanych zjawisk. Zebrane dane zostaną poddane analizie poprzez kodowanie i analizę narracyjną, natomiast metoda gęstego opisu (thick description) zostanie zastosowana przede wszystkim do analizy notatek terenowych. (4) Etap walidacji i refleksji będzie opierał się na konsultacjach z gruzińskimi i międzynarodowymi ekspertami oraz polskimi antropologami zajmującymi się związkami między ryzykiem środowiskowym a praktykami żywieniowymi. Celem tych konsultacji będzie uzyskanie krytycznej oceny założeń teoretycznych i metodologicznych badania pilotażowego oraz wypracowanie podstaw dla projektu realizowanego na większą skalę. Etap ten pozwoli również ocenić wrażliwość kulturową, wykonalność oraz wartość naukową przyjętej strategii badawczej.

Całkowity koszt projektu: 41 719zł